Wednesday, 20 February 2013

Το κίνημα της Art Nouveau και η εποχή του



ΕΝΑ εν πολλοίς ανομοιογενές κίνημα που αναπτύχθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα, η “Νέα Τέχνη” όπως επικράτησε να λέγεται -και μάλιστα διεθνώς, στα γαλλικά “Art Nouveau”επηρέασε κάθε πλευρά της αισθητικής σε καταλυτικό βαθμό. Παρά την καθολική αποδοχή του γαλλικού όρου, η γερμανική του ονομασία του κινήματος “Jugendstil” και η αυστριακή “Secession” είναι εξίσου αποδεκτές, ενώ άλλες ονομασίες που έλαβε παλιότερα είναι αξιόλογες περισσότερο για ισιτορική αναφορά: “Stile Liberty” αποκλήθηκε στην Ιταλία, “Μοντέρνο Στυλ” και, αργότερα, όταν ο μοντερνισμός επικράτησε, “Πρώιμος Μοντερνισμός” στην Αμερική, “Μοντερνισμός” στην Ισπανία. Επιπρόσθετα, ονομάστηκε «stile floreale» -ενώ ήδη βρισκόταν σε άνθηση- από το κυριότερο διακοσμητικό στοιχείο του, την καμπύλη κυματοειδή γραμμή, που αναπτύσσεται συχνά σε μορφή άνθους σχηματοποιημένου και συμβολικού. Με τη γραμμή αυτή η εικόνα εξελίσσεται στην επιφάνεια, σε ένα δικό της χώρο, πέρα από τους αναγεννησιακούς κανόνες της προοπτικής.
Ως κίνημα το Art Nouveau εκδηλώθηκε κυρίως στο χώρο της διακόσμησης και της αρχιτεκτονικής, αγγίζοντας όμως και όλους τους τομείς της καλλιτεχνικής έκφρασης και επηρέασε μεταγενέστερες τάσεις στη Μοντέρνα τέχνη. Ως ύφος θεωρείται πως άρχισε να διαμορφώνεται στη δεκαετία του 1880, αν και η ακμή του τοποθετείται μεταξύ 1892 και 1902. Μετά το 1905 συναντούμε περιορισμένες και μεμονωμένες εκφράσεις του. Η ονομασία “Art Nouveau” χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από κριτικούς τέχνης στο Βέλγιο και αργότερα αποτέλεσε την ονομασία γνωστής γκαλερί του Παρισιού Maison de l’Art Nouveau, υπό την διεύθυνση του Siegfried «Samuel» Bing,γερμανού συλλέκτη και εμπόρου έργων Τέχνης που βοήθησε στην καθιέρωση του. Στην περίοδο από το 1896 ως το 1902, ο Bing παρουσίασε στην γκαλερί του ζωγραφικής, γλυπτά, βάζα, κοσμήματα, κεραμικά, υαλογραφίες, υφάσματα και έπιπλα. Έκανε παραγγελίες για ζωγραφικά έργα στους Γάλλους ζωγράφους Henri de Toulouse-Lautrec, Edvard Munch, Paul Signac, Felix Vallotton, βάζα σχεδιασμένα από τον Emile Gallé, κοσμήματα του Rene Lalique, υφάσματα σε σχέδια του William Morris, γλυπτά του Auguste Rodin και των Βέλγων γλυπτών Georges Minne και Constantin Meunier, διακοσμήσεις εσωτερικού χώρου του Henry van de Velde και αφίσες του Aubrey Beardsley. Ο Bing συχνά έδινε στον φίλο και συνεργάτη του Louis Comfort Tiffany κεραμικά έργα άλλων καλλιτεχνών, ή συνέλεγε βιτρώ που ο Tiffany προδάρμοζε σε αντικείμενα, πέρα από τα δικά του εξαιρετικόυ σχεδιασμού και ποιότητας αντικείμενα που έφτιαχνε. Καταλυτικό όμως ρόλο στην εξέλιξη της Αρ Νουβό θεωρείται πως διαδραμάτισε η Διεθνής Έκθεση του 1900 στο Παρίσι, όπου το πρωτοποριακό νέο ύφος διαδόθηκε διεθνώς και επικράτησε.

Βασικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα του κινήματος είναι η επιτήδευση της μορφής, κυρίως για στοιχεία που αντλούνται από τη φύση καθώς και η στενή συσχέτιση του με το κίνημα του συμβολισμού. Η Art Nouveau συνδέθηκε με την ιαπωνική και τη γοτθική τέχνη, καθώς η ιαπωνική τέχνη προσέφερε τη μίμηση των φυσικών μορφών αλλά και την αναζήτηση περίπλοκων διακοσμητικών θεμάτων. Η διάθεση των καλλιτεχνών να καταργήσουν τις αποστάσεις μεταξύ των διαφορετικών μορφών της τέχνης, τις οποίες και να προσπαθήσουν να τις ενοποιήσουν υπήρξε ένα άλλο χαρακτηριστικό της Art Nouveau. Στην αρχιτεκτονική και τις εφαρμοσμένες τέχνες, το ύφος της Art Nouveau δανείστηκε αρκετά στοιχεία από την τέχνη της Βικτωριανής εποχής, προσθέτοντας παράλληλα σύγχρονες ιδέες στα περισσότερο αφηρημένα στοιχεία του μπαρόκ ύφους. Τα νέα καλλιτεχνικά χαρακτηριστικά της Αρ Νουβό θεωρείται πως προετοίμασαν τα μεταγενέστερα πρωτοποριακά κινήματα του 20ου αιώνα, όπως ήταν η Art Deco, ο εξπρεσιονισμός, ο κυβισμός και ο υπερρεαλισμός.

"Σύγχρονο" Art Nouveau
εσωτερικό σπιτιού
της εποχής,
όπως παρουσιάστηκε
στην Διεθνή Έκθεση
του 1900 στο Παρίσι
από τον Bruno Möhring,
στο Γερμανικό Περίπτερο.
Στην αρχιτεκτονική το νέο κίνημα αντιπαρατέθηκε στον Εκλεκτικισμό. Με δομικό ορθολογισμό και ειλικρίνεια στην κατασκευή, απάρνηση του διακόσμου των “ιστορικών” ρυθμών, μίμηση φυτικών, ζωικών και γεωμετρικών μοτίβων και περεταίρω έμφαση στην καμπύλη, την έλλειψη και τις ελεύθερες ασύμμετρες γραμμές που δηλώνουν ανησυχία και αναζήτηση (οργανικές μορφές) ως κύρια χαρακτηριστικά, γέννησε αρχιτεκτονικές δομές πολύ διαφορετικές μεταξύ τους, και σε ορισμένες περιπτώσεις, ιδιαίτερα πρωτότυπες. Με βασικούς εκπρόσωπους τους Émile André, August Endel, Antoni Gaudí (1852-1926), Victor Horta (1861-1947), Josef Hoffmann (1870-1956), Hector Guimard (1867-1942), Charles Rennie Mackintosh (1868-1928) και Louis Sullivan (1856-1924), στην Ελλάδα οι διατυπώσεις του είναι λίγες και αποσπασματικές και το ελάχιστα είναι τα παραδείγματα όπου αναπτύσσεται το στυλ αυτούσιο στη μορφολόγηση ενός κτιρίου. Ωστόσο, στη Θεσσαλονίκη των αρχών του περασμένου αιώνα χτίζονται εξαιρετικά δείγματα του κινήματος. Το πιο αντιπροσωπευτικό παράδειγμα θεωρείται η Casa Bianca, η έπαυλη Μεχμέτ Καπαντζή, η έπαυλη Αχμέτ Καπαντζή, η οικία Μοδιάνο. Η Θεσσαλονίκη και η Κωνσταντινούπολη λειτουργούν ως πρότυπα για τις υπόλοιπες πόλεις της βόρειας Ελλάδας, όπως η Καβάλα, η Φλώρινα κ.α. Το Αrt Νouveau άρχισε να εμφανίζεται στην αστική αρχιτεκτονική του Αθηναϊκού κέντρου, στις όψεις των κτηρίων με διακοσμήσεις νατουραλιστικής διαμόρφωσης. Παράδειγμα των πρώτων χρόνων αποτελεί η οικία Καπιτσάλα, το κτήριο στη γωνία Θεμιστοκλέους και Νικηταρά, του αρχιτέκτονα Ν. Νικολαϊδη.

Έπιπλα & αντικείμενα
Πολλά έπιπλα που σχεδιάζονται ακόμα και σήμερα ακολουθώντας της γραμμές του στυλ, στη πραγματικότητα είναι καίρια επηρεασμένα από τον Charles Rennie Mackintosh. Διάσημος για τις καρέκλες του με την εξαιρετικά υψηλή πλάτη και τη στιλπνή μαύρη λάκκα, ακόμα βρίσκει μιμητές και ανανεωτές. Εξάλλου, μεγάλα έπιπλα που βασίζονται σε καμπυλωτές μορφές, και καλύπτονται από στυλιζαρισμένα λουλουδάτα υφάσματα είναι ένα άλλο χαρακτηριστικό του στυλ. Μεγάλοι σχεδιαστές όπως οι Victor Horta, Henry Van der Velde, Emile Galli και Louis Marjorelle, σχεδίασαν έπιπλα με άτονες, ελεύθερης ροής γραμμές και καμπύλες, με κυματοειδή σχέδια, και πολύ συχνά με ένθετη ή σχηματισμένη μια γυναικεία μορφή ή ένα φυσικό μοτίβο. Τα συχνότερα χρησιμοποιούμενα μοτίβα περιελάμβαναν εξαιρετικά σχέδια σταφυλιών και κληματόφυλλων, άνθη και κισσούς. Αυτά τα έπιπλα κατασκευάζονταν γενικά από ξύλο καρυδιάς ή μαόνι, ενώ μερικές φορές χρησιμοποιείτο ξύλο βελανιδιάς.

Η Art Nouveau στην Ελλάδα
Αντικείμενα Art Nouveau μπορούν να βρεθούν ακόμα στην Ελλάδα, αλλά ελάχιστα είναι “εποχής” δηλαδή αντίκες. Τα περισσότερα είναι “στυλ”, και μάλιστα συχνά περιλαμβάνουν μονάχα στοιχεία της Art Nouveau και δεν ανήκουν ολοκληρωτικά στο στυλ. Περεταίρω συμβαίνουν συχνά παρεξηγήσεις: κάθε λάμπα βιτρώ με στοιχεία Art Nouveau, που μπορεί να είναι ακριβές αντίγραφο παλιότερης λάμπας δεν είναι απαραίτητα Art Nouveau, και δεν δικαιούται να ονομάζεται “Tiffany’s”, όσο όμορφη ή ιδιαίτερη κι αν είναι. Η παρεξήγηση συνίσταται στην ουσιαστική αντιγραφή αντιγράφων της εποχής του Art Nouveau.

Πάντως, αξίζει να σημειωθεί ότι στην Ελλάδα μπορεί κανείς να βρει εξαιρετικής ποιότητας εποχής και στυλ Art Nouveau αντικείμενα με μίξη στοιχείων Art Deco τα οποία οι γάλλοι συλλέκτες δεν εκτιμούν πολύ, παρά το γεγονός ότι είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακά. Έτσι, συχνά στην χώρα μας, βρίσκονται εξαιρετικές αντίκες, πραγματικές ευκαιρίες για τους Έλληνες που εκτιμούν την εν λόγω εποχή και τα αντικείμενα της.

EDITO | Ο ρόλος και η επίδραση του Εικαστικού Επιμελητή

Ο γράφων, ως επιμελητής της έκθεσης
του ζωγράφου Μιχάλη Τσίνογλου
στην Myrό Gallery, τον Οκτώβριο του 2016,
στην διάρκεια του στησίματος,
φωτογραφημένος από τον ίδιο τον καλλιτέχνη.
©Φωτογραφία: Μιχάλης Τσίνογλου,
All rights reserved, 2016.

Ο ρόλος του Επιμελητή και της εικαστικής επιμέλειας έχει παραμείνει σε ένα καθεστώς θολής αιώρησης στο κενό στην Ελλάδα σήμερα, με αποτέλεσμα πολλά να λέγονται, λίγα να γράφονται και σε πολλές ασυμφωνίες να οδηγούν. Συνεπώς σε αυτό το άρθρο θεωρώ άστοχο να ασχοληθώ με το τι είναι και τι δεν είναι Επιμέλεια -όπως άλλωστε θα ήταν εξίσου άστοχο να ασχοληθεί κάποιος με το τι είναι και τι δεν είναι Τέχνη. Θα ασχοληθώ με το τι μπορεί να κάνει ο Επιμελητής σήμερα και τι μπορεί να περιμένει καθένας από αυτόν στην Ελλάδα· διότι η αποτελεσματικότητα κάθε επαγγελματικής ενασχόλησης, δεν είναι διάφορη από τις δυνατότητες του ευρύτερου χώρου της  Τέχνης και την ωρίμανση του χρόνου που λαμβάνει χώρα η δραστηριότητα.

Ορισμένως, ο ρόλος της Επιμέλειας είναι να φροντίζει για μια ορθή πρόσληψη του συνόλου του εννοιολογικού περιεχομένου μιας έκθεσης αδιαχώριστα μαζί με τις αισθητικές επιλογές και τα επιδραστικά στοιχεία που επιλέγει για τα έργα του ο καλλιτέχνης απευθυνόμενος στο κοινό του, ειδικό ή/και γενικό. Ο  ρόλος της Επιμέλειας μιας σειράς έργων περιλαμβάνει την Έκθεση και Τεκμηρίωση τους με στόχο την καλύτερη πρόσληψη τους από το γενικότερο, και όχι μόνο το στενοκέφαλα εννοούμενο σαν  “φιλότεχνο” κοινό. Σε αυτό το σημείο ο ρόλος του Επιμελητή είναι καίριος, καθώς ουσιαστικά χτίζει γέφυρες και εισάγει στην ουσία του έργου του καλλιτέχνη και των έργων που αποτελούν την Έκθεση τους θεατές του με το Επιμελητικό Κείμενο. Πέραν του Επιμελητικού Κειμένου,  σημαντική θεωρείται η Επιλογή Έργων που θα εκτεθούν και η Χωροθεσία των έργων Τέχνης στον δεδομένο χώρο της έκθεσης. Σε ορισμένες περιπτώσεις το ύφος ή/και το περιεχόμενο έργων που έχουν παραχθεί την ίδια χρονική περίοδο δεν εντάσσονται αρμονικά σε μια σειρά έργων που δημιουργήθηκε την ίδια περίοδο, συνεπώς η έκθεση τους τείνει να αποπροσανατολίζει ή να αντιτίθεται στο “σώμα” της σειράς, οπότε η συνέκθεση με τα υπόλοιπα έργα κρίνεται από την Επιμελητή ότι θα συμβάλλει αρνητικά στην πρόσληψη των έργων του καλλιτέχνη· τότε τα συγκεκριμένα έργα αποβάλλονται από την ύλη της έκθεσης. Ακολουθεί η Χωροθεσία των έργων τέχνης. Στον αντίποδα, ο καλλιτέχνης βρίσκεται συχνά σε μειονεκτική θέση ως προς την χωροθέτηση της έκθεσης του για ψυχολογικούς λόγους που σχετίζονται με αυτό που ξέρει για τα έργα έναντι της πρόσληψης τους από έναν λιγότερο διαμεσολαβημένο θεατή. Επιπρόσθετα θεωρείται σημαντικό αφενός να περιοριστεί η “συνομιλία” των έργων με δομικά στοιχεία του χώρου, αφετέρου η παρουσίαση τους να είναι ισορροπημένη, και, συχνά, να εκφέρεται αρμονικά ως προς  την θέαση του.


Διαβάστε την συνέχεια ΕΔΩ